گرمايش زمين؛ يك تراژدي غمفزا
گرمايش زمين امروزه به يكي از مهمترين مشكلات بشر تبديل شده است. پديدهاي كه هنوز بسياري آن را جدي تلقي نميكنند، در حالي كه حتي در گران شدن مواد غذايي سهمي انكارناپذير پيدا كرده است. وقتي كارشناسان محيطزيست، پيوسته در همه جاي جهان هشدار ميدادند كه بايد به زمين و هر چه دروست بيشتر توجه كرد، گروه كثيري از دولتمردان و صاحبان صنايع در تمام نقاط جهان و از جمله ايران با لبخندي مليح از كنار موضوع گذشتند. اما وضعيت امروز زمين، مجالي براي لبخند زدن باقي نميگذارد.
در ميان كشورهاي جهان، آمريكا مهمترين و بيشترين نقش را در افزايش دماي جهاني داشته و رتبه نخست جهان را در توليد گاز دياكسيد كربن از آن خود كرده است. چين در اين ارتباط بر جايگاه دوم تكيه زده است و هر دو كشور حدود 40 درصد از گازهايي را توليد ميكنند كه سبب افزايش دماي كره زمين ميشوند. بر اساس گزارش توسعه انساني ۲۰۰۷ - ۲۰۰۸ سازمان ملل متحد، پس از آمريكا و چين، به ترتيب كشورهاي روسيه، هند، ژاپن، آلمان، كانادا، انگليس، كره جنوبي، ايتاليا، مكزيك و آفريقاي جنوبي قرار گرفتهاند و در اين ردهبندي ايران سيزدهمين كشور جهان شناخته شده و در آسيا البته به رتبه چهارم دست يافته است.
تمام زنگهاي خطر
ادامه روند توليد گازهايي كه باعث گرم شدن كره زمين ميشود، و به گازهاي گلخانهاي مشهورند، ميتواند به بزرگترين فاجعه در طول تاريخ بشريت بدل شود؛ فاجعهاي كه فرا رسيدن آن چندان دور از ذهن و دير سال نخواهد بود. در اين ميان لازم است كشورهاي ثروتمند در وهله نخست و بعد ساير ممالك موجود بر روي كره خاكي با بهرهگيري از روشهايي نوين نسبت به كاهش اين گازها اقدامهاي لازم را انجام دهند، اما آمريكا به عنوان طلايهدار اين تخريب حاضر نيست پا پيش بگذارد و قدمي براي بهبود شرايط موجود بردارد. عدم توجه آمريكا به اين مساله البته باعث نشده كه ديگر كشورها سهم و نقش خود را براي نجات زمين به فراموشي بسپارند و در اكثر نقاط جهان تلاشهايي انجام ميشود تا مردم دريابند كه آنان نيز ميتواند در برونرفت از وضع موجود نقش داشته باشند؛ از اين رو تمامي زنگهاي خطر به صدا درآمده است.
مراسم روز جهاني بهداشت، امسال با شعار «حفظ سلامت در برابر تغييرات آبوهوايي» برگزار شد. در مراسمي كه به مناسبت اين روز در ايران برگزار شد، وزير بهداشت، درمان و آموزش پزشكي گفت كه در دهه گذشته 600 هزار نفر در جهان مستقيما به علت تغييرات آب و هوايي جان خود را از دست دادهاند. سخنان كامران باقري لنكراني البته به نكتهاي ديگر نيز اشاره داشت: «آمادگي در برابر بروز و شيوع بيماريهاي عفوني، تامين غذايي سالم و واكسيناسيون از جمله اقداماتي است كه براي مقابله با كاهش اثرات نامطلوب تغييرات و آب و هوا بايد صورت گيرد». زاويه نگاه او به مسالهاي چنين با اهميت و جهاني از منظر درمان بود در حالي كه لازم است اقداماتي براي بهبود شرايط در نظر گرفته شود اما در ايران قرار است هر مشكلي به صورت بخشي مورد توجه قرار گيرد و روشي جامعنگر براي حل يك مساله هنوز نهادينه نشده است.
گرمايش زمين به موضوعي چنان پر اهميت بدل شده كه حتي برگزار كنندگان روز نجوم نيز نتوانستند آن را ناديده بگيرند. گرچه «نجوم را به ميان مردم ببريم» شعار اصلي روز نجوم است، اما امسال كميته برگزاري هفته نجوم در كشور تصميم گرفته است با توجه به تغييرات آبوهوايي گسترده در زمين و بخصوص تغييرات اقليمي سال گذشته، توجه عموم مردم را به اين تغييرات جلب كند؛ از اين رو، شعار روز نجوم امسال با رويكرد تغييرات اقليمي زمين انتخاب شد: زمين، تنها سياره براي زيستن.
اهميت اين پديده به حدي است كه حتي شورای حقوق بشر سازمان ملل در 28 مارس قطعنامهای را تصویب کرد که بر اساس آن تغییر آب و هوای کره زمین به طور رسمی یک موضوع حقوق بشري محسوب ميشود. این قطعنامه بهوسیله کشور مالدیو پیشنهاد شده بود و بدون رایگیری و به صورت اجماعی پذیرفته شد، در اين قطعنامه آمده است که مردمان فقیر جهان بیش از همه در برابر این مساله زیستمحیطی آسیبپذیر هستند، چرا که دارای منابع محدودی برای کنارآمدن با گرمایش جهانی هستند.
بدينترتيب عدم الحاق آمريكا به پيمان كيوتو را ميتوان نقض حقوق بشر جهاني لقب داد. به موجب پيمان كيوتو كشورها متعهد ميشوند ميزان توليد گازهاي گلخانهاي را به حداقل برسانند.
اهميت مساله
مساله گرمايش كره زمين، تنها به افزايش دما در نقاط مختلف محدود نميشود. امروزه ثابت شده يكي از دلايل جاري شدن سيلها و بروز خشكساليها پديده گلخانهاي شدن زمين است. اين مساله از زوايايي ديگر نيز قابل بررسي است: تعدادي از گونههاي گياهي و جانوري نيز به دليل گرم شدن كره زمين از بين خواهند رفت. با ذوب شدن يخهاي قطب سطح آب اقيانوسها و درياها نيز بالا خواهد رفت و بسياري از مناطق در آب غرق ميشوند. هيات بين دولتي تغييرات جوي سازمان ملل متحد پيشبيني كرده بود سطح آب درياها در قرن 21 تا حدود 81 سانتيمتر افزايش مييابد اما نتايج تحقيقات دانشمندان كه در مجله نيچر منتشر شد حاكي از آن است كه احتمال دارد سطح آبها تا 163 سانتيمتر بالا بيايد.
يكي از كشورهايي كه پيشبيني ميشود تمامي مساحت آن زير آب برود، مالديو است. بسياري از ايرانيان مالديو را به شكست در مقابل تيم فوتبال ملي ايران به ياد ميآورند، اين در حالي است كه مالديو كشوري است كه به سبب برخورداري از حدود 1200 جزيره، يكي از توريستيترين كشورهاي جهان است. دولت استراليا چند سال پيش اعلام كرد كه اگر مالديو غرق شود، حاضر است به مردم بيسرزمين آن، محلي براي سكونت اعطا كند. اما تنها مالديو نيست كه پيشبيني ميشود چنين بلايي را تجربه خواهد كرد.
بر اساس گزارشي كه از سوي سازمان بينالمللي مهاجرت در ماه فوريه سال جاري منتشر شد، اين سازمان هشدار داده است كه به دليل تغييرات آبوهوايي و پديدههاي زيستمحيطي مرتبط با آن، تا سال2025 ميلادي 200 ميليون نفر در سراسر جهان بيخانمان و پناهنده خواهند شد. اين تمام ماجرا نيست. در سال ۲۰۰۶ بيش از ۳۶ درصد از کودکان سرتاسر جهان به کم وزني شديد و يا متوسط مبتلا بودند. سال گذشته گزارش ميان دولتي سازمان ملل در مورد تغييرات آب و هوا نشان داد که سوءتغذيه و اختلالات مربوط به آن، از جمله تأثير منفي بر رشد و تکامل کودک، با تغييرات آب و هوا در سطح جهان افزايش خواهد يافت. در ايران نيز اثرات ناخوشايند تغييرات اقليمي بروز كرده است اما توجه به مسائلي ديگر باعث شده ميزان توجه به آن كافي نباشد. به گفته شيدا ملك افضلي، مسئول برنامههاي بهداشت هوا و كارشناس ارشد مركز سلامت و محيط وزارت بهداشت و درمان، تغييرات آب و هوايي ايران كه در 5 سال اخير اتفاق افتاده است، مواردي از بروز بيماري التور، مالاريا، بيماريهاي تنفسي و كاهش محصولات كشاورزي را نشان ميدهد و با توجه به مقابله با خشكساليهاي بهوجود آمده، در سازمانها و دستگاههاي اجرايي برنامههايي از جمله استفاده بهينه از منابع آب به كمك احداث سدها و طرحهاي آبخيزداري، بيابان زدايي، مقابله با توفانهاي شن و ماسه و فرسايش خاك پيشبيني شده است.
درماني دشوار و صعب
براي مقابله با بحراني قريبالوقوع تنها با مشاركت جمعي تمام سرنشينان اين سياره خاكي امكانپذير است. گرچه آمريكا به عنوان بزرگترين توليد كننده گازهاي گلخانهاي هنوز به پيمان كيوتو ملحق نشده است اما اين امر نبايد بهانهاي باشد براي بيتوجهي به پديده مهلك گرمايش زمين. گرچه اين كشورهاي توسعه يافته هستند كه متعهد شدهاند ميزان توليد گازهاي گلخانهاي خود و به ويژه دياكسيد كربن را به ميزان قابل ملاحظهاي كاهش دهند، اما هر شهروند ميتواند نقشي غيرقابل جايگزين در كاهش توليد گازهاي گلخانهاي داشته باشد. ايفاي اين نقش تنها يك راه حل كليدي دارد؛ پرهيز از مصرفگرايي. حتي خاموش كردن يك لامپ يا صرفهجويي در مصرف سوخت و آب تصفيه شده ميتواند در كاهش ميزان گازهاي گرمكننده زمين موثر باشد. بيتوجهي به اين نقش انكارناپذير و ادامه روند كنوني پايان آن داستان مشهور است كه يكي در زورقي سوراخي ايجاد ميكرد تنها به اين بهانه كه به سهم خود آسيب ميرساند. سرنشينان زورقي به نام زمين براي نجات خود ناگزيرند دستبه دست هم دهند.
اين مطلب در هفتمين شماره از سري جديد ماهنامه طبيعت سبز به چاپ رسيد.