روز زمین ما، روز زمین آنها
روز زمین چگونه شکل گرفت؟ ماجرایش کم و بیش طولانی است و با جزییاتش پیشتر نوشته شده است (البته با اندکی کم دقتی در ترجمه و ذکر تاریخ). خلاصهاش این است که دهه ۶۰ میلادی در آمریکا گرفتاریهای ناشی از تخریب محیطزیست مورد توجه قرار گرفت. نخست، کتابی اثرگذار نوشته راشل کارسون به نام بهار خاموش چاپ شد (عبدالحسین وهابزاده عزیز آن را به فارسی برگردانده است). مدتی بعد کتاب پرفروش بمب جمعیت را پاول ارلیک آمریکایی نوشت و به مرگ و میر ناشی از گرسنگی و کمبود غذا و مصائب افزایش جمعیت پرداخت. یک سال پس از انتشار این کتاب یعنی در سال ۱۹۶۹ رودخانه کیواهوگا در ایالت اوهایو آتش گرفت که دلیل آن تخلیه زبالههای صنعتی بود. بسیاری این واقعه را موتور محرکه توجه به محیطزیست نامیدهاند.
در همان سال، نشست یونسکو در سانفرانسیسکو برگزار و پیشنهاد روز زمین مطرح شد. جان مککانل فعال صلح، برای اولین بار روز زمین را پیشنهاد داد و ۲۱ مارس یعنی نخستین روز بهار را برای آن مناسب میدانست. در فوریه ۱۹۷۱ یوتانت، دبیر کل سازمان ملل، اعلامیهای را امضا کرد که در آن آماده بود سازمان ملل روز زمین را نخستین روز بهار میداند و به همراه کارکنانش این روز را جشن خواهند گرفت.
از سوی دیگر، سناتور آمریکایی گایلرد نلسون، فعالیتهای موازی دیگری را در زمینه محیطزیست پیش میبرد. او پیش از مرگ کندی در ۱۹۶۳ توانست او را متقاعد کند که شبکهای برای حفاظت منابع طبیعی راه اندازی کند. به کوشش نلسون قوانینی برای حفاظت محیطزیست آمریکا هم به تصویب رسید. این سناتور آمریکایی یکی از مخالفان سرسخت جنگ ویتنام بود و در جریان این مخالفتها به نیروی مردمی و اثرگذاری آن پی برد. او نیز در ۱۹۷۰ روز زمین را پیشنهاد داد و ۲۲ آوریل را برای آن در نظر گرفت. در این روز مردم بسیاری در آمریکا از خانهها خارج شدند، جشن گرفتند و آن گونه که نوشته شده حمایت خود را از زمین اعلام کردند. به نوشته مجله American Heritage که در سال ۱۹۹۰ چاپ شد در نخستین جشنی که به مناسب زمین بر پا شد ۲۰ میلیون آمریکایی به صورتی خودجوش شرکت داشتند.
بعد از کنفرانس زمین در استکهلم (۱۹۷۲) بود که موضوع ِزمین به صورت بیناللمللی مورد توجه قرار گرفت و ۲۰ سال بعد از آن بود که اهمیت بیشتری یافت و روز زمین جای خود را میان اکثر کشورهای جهان باز کرد. امسال نیز اقدامات نمادین و اطلاعرسانی و کارهای آموزشی متفاوتی در نقاط مختلف دنیا انجام شده که شرح برخی از آنها را میتوان اینجا دید (گوگل هم لوگوی خود را عوض کرد. هر چند که من از دیدن این تغییر بیبهره ماندم). در ایران هم هر سال کارهایی میشد و سازمان محیطزیست اقداماتی میکرد (گشت مختصری که در اینترنت زدم ندیدم کار قابل توجهی آن تشکیلات کرده باشد). در عوض درست در همین روز زمین خبر رسید که محیطبانان دنا تیر خوردهاند. دلیلش را شاید بتوان تضاد منافع دانست و البته نباید از سهم دستگاههای حکومتی در واگذاری زمین و برهم زدن توازن قوا در مناطق غافل شد.
به هر حال از ماه ما ایرانیان غیور تا ماه گردون، تفاوت از زمین تا آسمان است.