تغییر رویکرد در ارزش دادههای حیاتوحش
دادههای مربوط به حیاتوحش در ایران جزو اسرار است. به دشواری شاید بتوان دادههای قابل اعتمادی از جمعیت و پراکندگی گونههای جانوری در کشور به دست آورد. این دشواری زمانی مضاعف میشود که آن گونهها را سازمان محیطزیست مثلا حفاظت میکند و مثلا آماربرداری سالانه هم از آنها انجام میشود. اگر یک شهروند ایرانی بخواهد از تعداد کل و بز در منطقهای حفاظت شده مطلع شود، با او چنان برخورد میشود که گویی به دنبال اسرار طبقهبندی شده نظامی است. همه دادههای غلط، در کشوی میزها پنهان است. شاید به این دلیل ساده که هنوز کسب و کار بر اساس همان دادههای قدیمی و خاکگرفته موجود در کشوها، کم و بیش رونق دارد.
چنین رویه منسوخی اما در جهان مدرن کمتر دیده میشود. یعنی گزارشهای حضور یک گونه در منطقهای خاص، دیگر داده ارزشمندی نیست و دارنده آن هم بر دیگران برتری ندارد. گشتی در دنیای مجازی نشان میدهد تلقی و برداشت از داده تغییر کرده و آنچه اهمیت یافته است اطلاعات و دانش (تحلیل دادهها و نتایج آنها) است. آگاهی از وجود گونهها که پیشدرآمد هر مطالعه و پژوهشی است گرچه مهم است اما نحوه تجزیه و تحلیل و چگونگی استفاده از آن برای رسیدن به نتایجی خاص و البته علمی است که خارج مرزهای پرگهر اهمیت دارد.
همین تغییر رویه سبب شده دادههایی نظیر پراکندگی و ویژگیهای بیولوژیکی و اکولوژیکی گونهها از طریق وبسایتهای گوناگون به طور رایگان در دسترس باشد. اما برای انسان ایرانی معاصر، هنوز مهم است که دادههای مربوط به مثلا قوچ و میش لار، سیاهخروس قفقازی یا خرس سیاه را در اختیار دیگران قرار ندهد و اگر قرار است کسی مطالعهای داشته باشد باید برود از ابتدا چرخ را ابداع کند.
سایت صدای طبیعت (Nature’s voice) به انجمنی تعلق دارد که گرچه نامش پرطمطراق است اما در اصل یک بنیاد خیریه است به نام انجمن سلطنتی حفاظت از پرندگان (Royal Society for the Protection of Birds). این انجمن بیش از یک میلیون نفر عضو دارد اکثر مخارجش از طریق کمکهای مالی اعضا تامین میشود. وبسایت این انجمن، جمعیت، پراکندگی، زمان و مکان مشاهده و حتی صدای پرندگان را در اختیار مخاطبان علاقمند گذاشته است (بدیهی و طبیعی است که این فهرست بلند بالا صد در صد کامل نشده باشد). در این وبسایت امکان شناسایی نام پرنده هم وجود دارد. کافی است فردی که پرندهای را مشاهده کرده و نامش را نمیداند اطلاعاتی از اندازه تقریبی آن، نوع زیستگاه یا محل مشاهده، شکل نوک رنگ پر و بال در وبسایت وارد کند به حتمال زیاد آن نام پرنده را به دست میآورد. روشی که برای این کار در تدارک دیده شده نیز جالب است (با رجوع به آن صفحه حتی با دانستن انگلیسی ضعیف میتوان از امکاناتش لذت برد).
نمونه دیگر، کتابخانه مکوالی(Macaulay Library) است. بنیاد این کتابخانه مجازی، در واقع آزمایشگاه پرندهشناسی دانشگاه کرنل (Cornell Lab of Ornithology) بوده است. در آن زمان (اوایل قرن بیستم) یک نقاش به نام لوئیس اگاسیز (Louis Agassiz) تصاویری بدیع از پرندگان میکشید و دوست و همکارش در همان دانشگاه به نام آرتور آلن (Arthur Augustus Allen) نیز به او ملحق شد تا دادههای مربوط به پرندگان را ثبت و ضبط کنند. آلن بعدها یکی از مشهورترین پرندهشناسان آمریکا شد. اکنون کتابخانه مکوالی نه تنها صدا و فیلم پرندگان را در دسترس عموم قرار داده است که این کار را برای سایر جانوران نیز انجام میدهد. این کتابخانه همچنان در حال تکمیل شدن است.
نمونهای حرفهای از دسترسی به دادهها در کارهای پژوهشی و تحقیقاتی را میتوان در وبسایت معروف GBIF (Global Biodiversity Information Facility) مشاهده کرد. این نهاد تلاش میکند دادههای قابل اعتماد در زمینه تنوع زیستی برای کارهای پژوهشی به راحتی و البته رایگان قابل دستیابی باشد.
مقایسه همین سه وبسایت و تفکر پشت آنها نشان میدهد که انسان ایرانی البته غیور و وابسته به کشوی میز تا چه اندازه از دنیای امروز فاصله دارد.