رشد چشمگیر سیلاب در ایران
یا
وقتی هیولای سیل در ایران تنوره میکشد
گرچه ایران در ناحیه خشک جهان قرار گرفته و میزان بارندگی به دلیل خشکسالیهای متمادی کاهش یافته است، اما آمارها نشان میدهند جاری شدن سیل در سراسر این سرزمین روندی رو رشد دارد.
تصاویری که در فاصله کوتاهی از اواخر فروردین تا میانه اردیبهشت ماه سال جاری از سیل در تهران و بخشهایی از استانهای گلستان، گیلان و قزوین در رسانهها منتشر شد، گوشهای از طغیان و خروش طبیعت را نشان میداد. این تصاویر شاید پرسشی را در ذهنها ایجاد کرده باشد: چرا در فاصله زمانی کوتاه سه سیل بنیانکن در سه نقطه ایران جاری شد؟ برای پاسخ به این پرسش لازم است نیمنگاهی به علت وقوع و روند رو صعود سیلاب در ایران انداخت.
سیل وقتی به وقوع میپیوندد که میزان آب جاری در یک حوزه از ظرفیت نگهداری آن بیشتر باشد؛ در حین یک بارندگی شدید و طولانی یا پس از آن و یا با ذوب شدن برفها و تکههای بزرگ یخ، رودخانهها طغیان میکنند و آب بر سطح زمین جاری میشود. در نتیجه آب از بستر عادی خود به صورت رواناب سرریز شده، به مناطق پایاب منتقل میشود و زمینهای کمارتفاع و مناطق پیرامون آن را در بر میگیرد. عوامل متعددی در بروز سیل نقش دارد؛ تجاوز به حریم و بستر رودخانهها، بالا آمدن سطح آبهای زیرزمینی یا آب دریاها، بارندگی شدید در فصل گرم و آماده نبودن خاک در جذب آب، نوع و جنس خاک، رانش زمین و مهمتر از همه تغییر کاربری اراضی و تخریب پوشش گیاهی.
جاری شدن سیل در شهری نظیر تهران را علاوه بر تخریب پوشش گیاهی دامنه کوهها و انحراف مسیلها و رودخانهها باید در ناکارآمدی شبکه جمعآوری آبهای سطحی نیز جستوجو کرد. مدیران شهرداری تهران پس از سیل فروردین ماه تهران اعلام کردند که شبکه جمعآوری آبهای سطحی تهران را از سیل نجات داده است، اما مقایسهای بین تهران با آمستردام یا کوالالامپور نشان میدهد سیستم جمعآوری آبهای سطحی چندان که باید قابل اعتماد نیست. افزون بر این تجاوز به حریم مسیلها و کم کردن عرض رودخانهها به دلیل افزایش ساختوسازهای لجامگسیخته، امکان گذر آب را از مسیر طبیعی خود کاهش داده است و در نتیجه میزان آب بیشتری در سطح خیابانها جاری میشود.
آمار و ارقام در ایران کیمیاست، حتی اگر در ارتباط با سیلهای ویرانگر باشد دسترسی به آنها ساده نیست. سازمانهای مختلف در ایران نظیر سازمان جنگلها و مراتع و آبخیزداری، معاونت آب و آبفای وزارت نیرو و مهمتر از همه دبیرخانه کارگروه سیل و طغیان رودخانهها اطلاعات و مستنداتی از جاری شدن سیل در کشور بر روی وبسایتهای خود در دسترس عموم قرار ندادهاند. با این حال آمار پراکنده و منتشر شده در رسانهها و گزارشهایِ کمتر در دسترس نشان میدهد جاری شدن سیلاب در ایران طی ۵ دهه روند چشمگیر و رو به رشدی داشته است. از سال ۱۳۳۰ تا ۱۳۸۶ در حدود چهار هزار و ۴۰۰ سیل مهم و ویرانگر در گوشه و کنار کشور ثبت شده که باعث مرگ ۱۲ هزار و ۷۱۳ نفر از ایرانیان شده است. اگر در دهه ۳۰ شمسی ۱۷۹ سیل در ایران به وقوع پیوسته این رقم در دهه ۴۰ به ۲۱۵، در دهه ۵۰ به ۴۰۵، در دهه ۶۰ به ۸۱۴ و در دهه ۷۰ به حدود دو هزار و ۴۰ مورد رسیده است. در گزارش سازمان جنگلها و مراتع و آبخیزداری، آمار دهه ۸۰ ناقص است و در سال ۸۶ خاتمه مییابد. بر اساس این گزارش تعداد سیلهای جاری شده ظرف شش سال دهه ۸۰ شمسی ۷۴۶ مورد بوده است.
هر چند دلایل جاری شدن سیلاب متعدد است اما نگاهی گذرا به آمارهای در دسترس نشان میدهد علیرغم بروز خشکسالیهای متمادی، رابطه معنیداری میان افزایش روند وقوع این پدیده با تخریب جوامع گیاهی و به ویژه جنگلها وجود دارد. برآوردهایی که در سال ۱۳۲۵به کوشش کریم ساعی، پدر جنگلبانی ایران، انجام شد مساحت جنگلهای کشور را ۱۸ میلیون هکتار نشان میداد. سال ۸۲ این رقم از سوی آماری که سازمان محیطزیست منتشر کرد به ۱۲ میلیون و ۴۰۰ هزار هکتار تنزل پیدا کرد. به عبارت دیگر بیش از ۶۶ درصد مساحت جنگلهای کشور ظرف شش دهه نابود شدند که تقریبا وسعتی است برابر با مجموع مساحت سه استان قم، لرستان و چهارمحالوبختیاری. همچنین بر اساس گزارش بانک جهانی که در سال ۱۳۸۴ رسانهای شد سالانه ۱۲۵ هزار هکتار از جنگلهای ایران نابود میشوند. همان زمان سازمان محیطزیست نیز اعلام کرد هر سال ۸۰۰ هزار هکتار از مساحت مراتع کشور کاهش مییابد. آمارها همچنین نشان میدهند علاوه بر گیاهان، خاک نیز به سرعت از دست میرود. ایران رتبهدار میزان فرسایش خاک در جهان است. بر اساس اظهارات مدیران سازمان جنگلها و مراتع و آبخیزداری هر سال دو میلیارد تن از خاک ایران دچار فرسایش میشود. پدیدهای که از آن به عنوان مرگ خاموش محیطزیست ایران نیز یاد شده است.
آمار ۵۰ ساله سیل در ایران نشان میدهد این پدیده نه بلای طبیعی که هیولایی است ساخته دست ساکنانش که هر سال شدیدتر و پرتوانتر از قبل بخشهایی از این کشور را نابود میکند. با اجرای برنامههای آبخیزداری، احیای پوشش گیاهی، تعریض مسیلها و رودخانهها و نیز بهبود سامانه جمعآوری آبهای سطحی میتوان تا حد ممکن از روند رو به افزایش سیل و تخریبهای ناشی از آن جلوگیری به عمل آورد.
کارشناسان با عدد و رقم، معادل ریالی و ارزی خسارتی را که سیل هر بار به بار میآورد محاسبه میکنند اما چگونه میتوان برای فرسایش خاک و مهمتر از آن جان انسانهایی که به دلیل سو مدیریت منابع طبیعی از دست میروند رقمی تعیین کرد؟
منتشر شده در بیبیسی
http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2012/05/120511_flood_iran.shtml