بر باد رفته
استفاده از انرژيهاي تجديدپذير را يكي از بهترين راههاي حفظ محيطزيست ميدانند. انرژيهاي نو پيوسته با سوختهاي فسيلي مقايسه ميشوند و بسياري از اين سنجش خرسندند. در حالي كه هر يك از انواع انرژيهاي تجديدپذير كه پاك نيز لقب گرفتهاند خساراتي به محيطزيست وارد ميكنند؛ خسارتهايي كه گاه از چشم تيزبين بسياري از طرفداران محيطزيست پنهان ميماند اما گروهي ديگر با واكاوي نيمه پنهان فنآوريهاي جديد روشهايي را پيشنهاد ميدهند تا بتوان از زيانهايي جلوگيري به عمل آورد كه بر پيكر طبيعت وارد ميشود.
بهرهبرداري از انرژي باد به عنوان يكي از انرژيهاي جايگزين روز به روز بيشتر توسعه پيدا ميكند. دليل اكثر کشورها برای افزایش ظرفیت تولید برق از باد، مزایا آن است؛ انرژی بادی فراوان، تجدیدپذیر و پاک است و همچنین در مقایسه با استفاده از انرژی سوختهای فسیلی میزان کمتری گاز گلخانهای منتشر میکند. در انتهای سال ۲۰۰۶ میزان ظرفیت تولیدی برق از باد در سراسر جهان حدود 74 گیگاوات بود. گرچه این میزان رقمي در حدود یک درصد از کل انرژی الکتریکی تولیدی در جهان محسوب میشد اما در طول بازه زمانی بین سالهای ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۶ تقریباً چهار برابر افزايش داشته است. در این میان کشورهای دانمارک ۲۰ درصد، اسپانیا ۹ درصد و آلمان ۷ درصد انرژي الكتريكي خود را از باد به دست آوردهاند. در عين حال گزارش انجمن انرژي بادي منتشر شده در فوريه 2008 نشان ميدهد اين نوع از انرژي در 70 كشور جهان توسعه يافته است . اين گزارش ميافزايد در سال 2007 ميزان توليد انرژي به دست آمده از باد به بيش از 94 گيگاوات رسيده است. بر پايه اين گزارش اروپا با توليد 57136 مگاوات در پايان سال 2007 همچنان پيشتاز بازار بوده كه اين ميزان 61 درصد كل ظرفيت در دنياست. گرچه برق حاصل از انرژيهاي فسيلي به مراتب ارزانتر از انرژيهاي پاك است اما خساراتي كه مصرف سوختهاي فسيلي بر پيكره زمين وارد كرده سبب شده استفاده از انرژيهاي نو روز به روز بيشتر مورد توجه قرار گيرد. اما اين تمام ماجرا نيست. تصور اين كه انرژيهاي نو هيچ ضرري بر طبيعت ندارد بيش از اندازه خوشبينانه است.
كشتار يا توليد انرژي؟
بررسيها نشان ميدهد كه اين نوع از انرژي حيات جانوران را به خطر مياندازد. هر چه تعداد اين توربينها در يك منطقه بيشتر باشد، امكان آن كه مزارع بادي(Wind Farm) به سلاخخانهاي بزرگ بدل شود افزايش مييابد. مزرعه بادي در واقع عرصهاي است كه توربينها به صورت منظم همانند درختان ميوه روي زمين كاشته ميشوند. به گفته آلبرت مانويل (Albert Manville) يكي از مشهورترين اكولوژيستها و پرندهشناسان آمريكا، سالانه 44 هزار قطعه پرنده در اين كشور به تيغه توربينهاي بادي برخورد ميكنند. اين رقم در منابع مختلف متفاوت است؛ برخي آن را سالانه 257 هزار و برخي ديگر بالغ بر 400 هزار قطعه پرنده اعلام كردهاند كه تنها در آمريكا بر اثر تصادف با توربينها ميميرند. با اين حال حتي كمترين ميزان مرگ و مير پرندگان نيز حيرتآور است و در مقايسه با تخريب زيستگاهها و عوامل مرگآفرين ديگر در نوع خود يك فاجعه تلقي ميشود. پرندهشناسان اعلام كردهاند توسعه يافتن توربينهاي بادي ميتواند روند انقراض برخي گونههاي پرنده را نيز افزايش دهد. به عنوان مثال پس از آن كه 232 عقاب در وايومينگ كشته شدند، شركت پاسفيككراپ مجبور شد 5/10 ميليون دلار جريمه پرداخت كند.
كشته شدن پرندگان در اثر اصابت به تيغه توربينها تنها مختص به آمريكا نيست. در انگلستان مطالعهاي بر روي 12 مركز انرژي بادي انجام شده و نتيجه آن نگراني دوستداران حياتوحش را به دنبال داشت. اين مطالعه، كه توسط سه سازمان خصوصي و دولتي اسكاتلند انجام شد، نشان ميدهد ميزان جمعيت پرندگاني كه حوالي مزارع بادي زندگي و توليد مثل ميكنند به شدت كاهش يافته است. در طول اين تحقيق شش بار هر كدام از 12 مزرعه بادي مورد بررسي قرار گرفت و گونههايي از پرندگان نظير پرندگان كنارآبزي، شكاري و آوازخوان رصد شدند. پراكندگي هر كدام از گونهها در اين مزارع با مناطق هم جوارشان، كه فاقد توربين بودند، مقايسه شدند و نتيجه آن حيرتآور بود؛ جمعيت هفت گونه از پرندگان در فاصله 500 متري مزارع بادي 15 تا 53 درصد كاهش نشان داد.
در عين حال طرفداران انرژيهاي نو معتقدند تعداد پرندگاني كه بر اثر تصادم با تيغه توربينهاي بادي ميميرند چندان قابل توجه نيست. اينان عقيده دارند تصادف با اتومبيل يا دكلهاي مخابراتي و يا كشته شدن پرندگان توسط گربههاي وحشي به مراتب بيش از تعدادي است كه با تيغه توربينهاي بادي برخورد ميكنند؛ 57 ميليون در اثر برخورد با وسايل نقيله، 25/1 ميليون در اثر برخورد با ساختمانها و بيش از 5/97 ميليون پرنده در برخورد با صفحات شيشهاي و پنجرهها هر سال ميميرند. بر اساس آماري كه كميته ملي انرژي بادي آمريكا منتشر كرده سالانه 19/2 پرنده به ازاي هر توربين كشته ميشوند. اما متخصصان عقيده دارند اين آمار تقريبي است و رقم واقعي هنوز به دست نيامده است.
همچنين كارشناسان عقيده دارند تنها دو مطالعه دقيق بر روي اثرات مرگآفرين توربينهاي بادي انجام شده است؛ يكي در دانمارك و ديگري در كاليفرنياي آمريكا. از اين رو نميتوان مطمئن بود رقم اعلام شده از سوي كميته ملي انرژي بادي آمريكا با واقعيت كاملا مطابقت داشته باشد.
از سوي ديگر، تنها پرندگان نيستند كه در مزارع بادي كشته ميشوند. خفاشها ديگر قربانيان اين انرژي پاك به شمار ميروند، اما كمتر مورد توجه قرار ميگيرند. اين در حالي است كه برخي جانورشناسان اعلام كردهاند ميزان مرگ و مير خفاشها بيشتر از پرندگان است اما شبگرد بودن آنها باعث ميشود اين واقعه از ديدهها پنهان بماند. بسياري نيز از كشته شدن خفاشها در دل احساس رضايت ميكنند، غافل از آن كه اين پستانداران پرنده نقش مهمي در كاهش حشرات دارند. كارشناسان پس از بررسيهاي متعدد دليل مرگ خفاشها را در مزارع بادي كشف كردند. دليل مرگ آنان برخورد با تيغه توربينهاي بادي نيست. ريه خفاشها بر اثر تغييرات فشار هوا در اطراف توربينهاي بادي متورم و از آب پر ميشود. در نتيجه امكان تنفس از آنان سلب شده و ميميرند. بر اساس يك مطالعه 110 هزار خفاش در هر سال در اطراف مزارع بادي ميميرند.
شيوههاي كارساز
محققان عقيده دارند توربينها به سه صورت ميتوانند بر جمعيت پرندگان و خفاشها اثر منفي بگذارند؛ اختلال در شرايط موجود، تخريب زيستگاه و برخورد با تيغهها. از اين رو كارشناسان پيشنهاد دادهاند كه در انتخاب سايت دقت بايد بيشتر دقت شود هم از آن رو كه محل مناسبي براي جذب انرژي باد باشد و هم در مسير مهاجرت پرندگان يا حوالي زيستگاههاي حساس قرار نگيرد. متخصصان براي تيغه توربينها نيز چارهاي انديشيدهاند. دانشمندان ايتاليايي نمونه آزمایشی اولین توربین بادی بدون ملخ دنیا را در شهر فلورانس رونمایی کردند. این توربین بادی بدون ملخ که شبه توفان (Tornado Like) نام دارد در چند ماه آینده در استان توسکانی ایتالیا نصب خواهد شد. این توربین حتی قادر است در مناطقی که سرعت باد در آنها بسیار ضعیف (حتی دو متر بر ثانیه) است نیز به خوبی عمل کند. تورنادو لایک را گروهی از مهندسان ایتالیایی شرکت وسترنکو متخصص در تولید فناوریهای نوآورانه ساختهاند و آن را در اجلاس رهبران احزاب سبز اروپا در فلورانس رونمایی کردند.
در خرداد ماه سال جاري نيز اعلام شد نخستين توربين بادي شناور جهان در آبهاي نروژ شناور ميشود. اين توربينها 3/2 مگاواتي ساخت شركت زيمنس است و به مدت دو سال در سواحل نروژ مورد آزمايش قرار خواهد گرفت. گرچه هزینه ایجاد نیروگاههای بادی ساحلی نسبت به نیروگاههای بادی شناور بسیار پایینتر تخمین زده شده، متخصصان اعلام كردند با گذشت زمان هزینههای احداث نیروگاههای شناور نیز کاهش یافته و مقرون به صرفه خواهد شد. این نوع توربین همانند کوههای یخ که قسمت عمدهای از آنها زیر آب پنهان است، به پایهای استوانهای شکل متصل است كه باعث شناوری توربین بر روی آب می شود و تا عمق 100 متری آب امتداد دارد. این پایه شناور در زیر دریا با کابلهایی که طول آنها به 700 متر می رسد به بستر دریا متصل می شود.
آنچه اين بار مايه نگراني برخي متخصصان علوم دريايي است تغييرات در بستر درياست و عوارضي كه اين تغييرات ميتواند بر روي موجودات دريايي باقي بگذارد. با اين حال تمامي كارشناسان پذيرفتهاند كه توسعه هزينه در بر خواهد داشت و فنآوري با اثرات سو كمتر، خود نوعي مزيد نسبي به شمار ميرود. اين نگرش بهرهبرداري از توربينهاي بادي را در مقايسه با سوختهاي فسيلي توجيه ميكند و بسياري اميدوارند كه اثرات مخرب بهرهبرداري از انرژيهاي نو با پيشرفت تكنولوژي كاهش يابد. اما معلوم نيست تا آن زمان چه تعداد پرنده و خفاش قرباني خواهند شد.