«صنوبر‌ها به نجوا چيزي گفتند

و گزمه‌گان به هياهو شمشير در پرندگان نهادند.

ماه برنيامد»^*

زماني طرفداران محيط‌زيست را افرادي با نگرش چپ تشكيل مي‌دادند، امروزه اما اين تلقي يك‌سره رنگ باخته است. آنان كه درك و دريافتي از شرايط پيرامون دارند به اين باور رسيده‌اند كه همگي ساكنان يك زورقند، پس لازم است بدون خط‌كشي‌هاي مرسوم سياسي و جناحي در حفظ اين كشتي سرگردان در درياي متلاطم ويراني‌ها كوشيد.

تنها افرادي تخريب‌هاي محيط‌زيست را در سراسر دنيا جدي نمي‌انگارند كه منافع سرشاري از اين طريق عايد‌شان مي‌شود؛ بنگاه‌هاي اقتصادي و دوستان مشترك‌المنافع‌شان در برابر هر آنچه ممكن است درآمدشان را اندكي كمتر كند، قد علم مي‌كنند و با توسل به حربه‌هاي نه چندان جوانمردانه در تلاشند هر نوع روشنگري را در اين ارتباط به محاق ببرند. يكي از نمونه‌هاي بارز چنين شيوه‌اي را مي‌توان در آلاسكا ديد، آنجا كه مردم نسبت به حفاري‌هاي نفتي در يك پناهگاه حيات‌وحش اعتراض مي‌كنند و هر از گاهي سروصدايي برپا مي‌شود و بعد تب و تاب فروكش مي‌كند يا دست كم انعكاس نمي‌يابد. آنان كه ضربان اقتصاد را در دست دارند شيوه‌هاي گوناگوني را از ارعاب تا تطميع دوستداران محيط‌زيست و مخالفان تخريب و آلودگي به بوته آزمايش مي‌گذارند و طبيعي است از خيل كثير طبيعت‌دوستان آنان كه قدم‌هاي‌شان سست‌تر باشد زودتر رنگ مي‌بازند.

اما تنها قدرت‌هاي اقتصادي نيستند كه تاب و توان نداي مخالف را ندارند. شماري از آنان كه اداره اوضاع محيط‌زيست به عهده‌شان نهاده شده نيز براي نشان دادن كارنامه‌اي پربار از دوران زمامداري خود، پيوسته در تلاشند يا شرايط را مطلوب توصيف كنند، يا منتقدان را مغرض و معترض يا سيّاس و سياسي‌كار جلوه دهند. اين گروه چنان وانمود مي‌كنند كه پنداري دسيسه‌اي در كار بوده است. اينان البته دستاويزي تمام عيار دارند كه مشكلات زيست‌محيطي امروز ثمره بهره‌برداري‌هاي نادرست در گذشته است، پس ديگران كه پيش از آنان بر مسند بوده‌اند، بايد پاسخگو باشند.

در ايران نيز وقتي عده‌اي در برابر شرايط نگران‌كننده محيط‌زيست واكنش نشان مي‌دهند، با ظرايف‌الحيل، اين اعلام نگراني به حاشيه رانده مي‌شود تا با سپري شدن زمان، موضوع رنگ فراموشي به خود گيرد. خانه احزاب مدتي پيش نگراني خود را از وضعيت محيط‌زيست ايران با صدور بيانيه‌اي صادر كرد، صرف‌نظر از ديدگاه‌هاي سياسي احزاب امضا كننده اين بيانيه (يا حتي فراتر از آن گستره جغرافيايي و عملكرد آنها) چنين تلاشي را بايد حركتي رو به جلو به نفع محيط‌زيست دانست كه سرانجام گروهي سياست‌پيشه به موضوع مهمي چون طبيعت و محيط‌زيست كشور توجه نشان‌داده‌اند و به درستي دريافته‌اند كه تخريب‌هاي بي‌امان طبيعت را درماني عاجل در دست نيست. گرچه امضاكنندگان اين بيانيه تغيير رياست سازمان محيط‌زيست را خواستار شده‌اند، اما به فرض عملي شدن اين خواسته، شرايط بهتري در انتظار طبيعت و محيط‌زيست ايران نخواهد بود. چرا كه لازم است اعتقاد به محيط‌زيست در ميان آنان كه تصميم‌ساز و تصميم‌گير لقب گرفته‌اند، به وجود آيد. شايد پرسش جدي ساكنان خانه ملت از بالاترين مقام اجرايي در ارتباط با عدم اجراي اصل پنجاه قانون اساسي، تخريب‌هاي بي‌امان و مصرف مفرط طبيعت بتواند جرقه‌اي باشد براي توجه بيشتر به محيط‌زيست در محفل اجرايي-اداري كشور؛ جرقه‌اي كه شايد روزگاري به شعله‌اي دروني بدل شود و هر اقدامي كه مخرب محيط‌زيست باشد با ارزيابي صحيح-نه بر روي كاغذ و با توسل بر معادلات زيرميزي- متوقف گردد. ايجاد فضاي پرسشگري در سطوح كلان، پيامي ديگر نيز به دنبال خواهد داشت؛ آموزش غير مستقيم محيط‌زيست به تمام اقشار جامعه و مستمعان و ناظران جلسه پرسش و پاسخ. اين اقدام پيامي سترگ را نيز به همراه دارد: محيط‌زيست چندان جدي است و به آن توجه مي‌شود كه حتي مي‌توان درباره آن از مسولان رده اول نيز حساب كشيد چه رسد به افرادي كه زمين تصاحب مي‌كنند، شكار غير مجاز مي‌روند يا به سازمان‌هاي محيط‌زيستي يورش مي‌برند.

بدين ترتيب با اجراي چنين روشي مي‌توان خوش‌بين بود كه محيط‌زيست در كانون توجهات قرار گرفته و عده‌اي شرايط را رصد كرده براي بهبود اوضاع كنوني آن اقدام مي‌كنند؛ زورق‌نشيناني كه براي رسيدن به ساحلي امن دست به دست هم داده‌اند.

* قطعه‌اي از شعرِ محاقِ احمدِ شاملو