مطلب زير درنگي است بر كتاب آلودگي‌ هوا نوشته حسن اصيليان، محمد تقي قانعيان و قادر غني‌زاده.

نام كتاب: آلودگي هوا

نويسندگان: حسن اصيليان

محمد تقي قانعيان، قادر غني‌زاده

سال نشر:1386

ناشر: ميترا

شمارگان: 2 هزار نسخه در 199 صفحه

قيمت:3 هزار تومان

محيط‌زيست ايران از نظر منابع معتبر و قابل استناد بسيار فقير است به طوري كه با انتشار يك كتاب در اين حوزه بسياري از استادان، دانشجويان، علاقمندان و فعالان زيست‌محيطي شادمانه و با اشتياق درصدد تهيه و خواندن آن اثر بر مي‌آيند، چه اين اثر در حوزه طبيعت و منابع طبيعي باشد و چه در حوزه محيط‌زيست انساني.

كتاب آلودگي هوا، همان گونه كه از نام آن برمي‌آيد اثري است در حوزه محيط زيست انساني و منابعف اثرات، روش‌هاي كنترل، قوانين و مقررات و  استانداردها را در برمي‌گيرد. نويسنده اصلي اين اثر، دكتر حسن اصيليان اينك، معاون سازمان حفاظت محيط‌زيست است و بر مسند معاونت محيط‌ انساني اين سازمان تكيه زده است.

كتاب آلودگي هوا در نه فصل تلاش دارد مخاطبش را با مسائل آلودگي هوا بيشتر آشنا كند: كيفيت هوا، تعاريف و استانداردها، منابع و عملكرد آلاينده‌هاي هوا، اثرات آلاينده‌هاي هوا، اثرات جهاني آلودگي هوا، ارتباط پديده‌هاي جوي و آلودگي هوا، پراكندگي آلاينده‌هاي هوا در اتمسفر، كنترل آلودگي هوا از منابع ثابت، كنترل آلودگي هوا از منابع متحرك، قوانين و مقررات زيست‌محيطي آلودگي هوا در ايران عنوان‌هاي فصول نه‌گانه اين كتاب است.

مروري گذرا بر اثر مورد اشاره به وضوح نشان مي‌دهد نويسندگان آن به سرعت در كار و چاپ كتاب بيشتر توجه داشته‌اند تا كيفيت كار. به عنوان مثال در عنوان‌هاي اصلي و فرعي كتاب موضوعي تحت عنوان اينورژن يا وارونگي هوا به چشم نمي‌خورد حال آن كه به تعبير دكتر مجيد عباسپور در كتاب آلودگي‌هاي محيط زيست:« مهم‌ترين و خطرناك‌ترين فاكتور جوي در آلودگي هواي يك ناحيه، پديده اينورژن است. زيرا در حالت عادي كه درجه حرارت جوي مجاور زمين بر حسب ارتفاع كاهش مي‌يابد، وجود حرارت بيشتر و هواي سبك‌تر در ارتفاع پايين و حرارت كمتر و هواي سنگين در طبقات بالا باعث مي‌شود كه هواي سبك از طبقات پايين به طرف بالا صعود كرده، عوامل آلوده كننده را با خود به طبقات فوقاني ببرد. به اين طريق عوامل آلوده كننده در فضا پراكنده شده و يك تهويه طبيعي انجام مي‌پذيرد».

گرچه در متن كتاب آلودگي هوا به عامل اينورژن پرداخته شده است اما به عنوان يك پديده مهم در عناوين ابتداي كتاب فصل و يا جستاري به آن اختصاص نيافته است. البته اثرات تعجيل در چاپ كتاب در بخش‌هاي ديگر نيز قابل مشاهده است به عنوان مثال اولين جمله كتاب اين چنين آغاز مي‌شود:«هوا از جمله عناصر ضروري براي ادامه حيات  است». حال آن كه هوا ضروري‌ترين نياز براي ادامه حيات‌ است.

همچنين نگاهي به نمودارها و تصاوير نيز روشن مي‌سازد كه از منبعي به زبان انگليسي برداشت شده بدون آن كه به فارسي ترجمه شود و در برخي موارد اطلاعات مربوط به نمودار با داده‌هاي متن متفاوت است، (نمودار صفحه 15 سطح بالايي لايه مزوسفر را در فاصله 90 كيلومتري سطح زمين، مزوفاز نشان مي‌دهد حال آن كه در متن اين لايه به نام استراتوپاز معرفي مي‌كند). به علاوه اطلاعات مندرج در برخي از شكل‌ها و نمودارها خوانا نيست (ص20، 77 و 93 از آن جمله‌اند).

در جايي ديگر از كتاب (ص 17) به مشترك مهندسين آلودگي هوا و كنترل آن اشاره مي‌شود، انجمني كه تعريفي جامع از آلودگي هوا ارائه كرده است در حالي كه اطلاعات بيشتري به خواننده درباره آن داده نمي‌شود. اما در برخي بخش‌ها اطلاعات با جزئياتي باور نكردني پيش روي مخاطب قرار مي‌گيرد. به عنوان مثال در فصل هشتم كه به كنترل آلودگي منابع متحرك اختصاص دارد، اصول عملكرد موتورهاي بنزيني، ديزلي و حتي موتور جت نيز مد نظر قرار گرفته است.

در بخش قوانين و مقررات مربوط به آلودگي‌ها، يكي از معتبرترين قوانين ايران، كه به عنوان قانون مرجع نيز شناخته مي‌شود از نظر نويسندگان كتاب آلودگي هوا دور مانده است و آن قانون حفاظت و بهسازي محيط‌زيست، مصوب خرداد 1353 است كه در مواد 6 و 9 اين قانون به آلودگي‌ها و آلودگي هوا اشاره شده است.

 به نظر مي‌رسد، اثر مورد اشاره در شتابزدگي مفرط راهي بازار نشر شده است. اثري كه با قدري تامل مي‌توانست مكمل كتاب آلودگي هوا ترجمه دكتر منصور غياث‌الدين از انتشارات دانشگاه تهران باشد.

اين مطلب در شماره 120 مجله كتاب هفته به چاپ رسيده است.