آتش‌نوشت

محیط زیست، طبیعت، حيات وحش...و ايران

از ۲۰۰سال پيش تا كنون در مورد مارمولكهاى ايران تحقيق شده است؛ مارمولك‌هاى ايران سمى نيستند
پيرمرد چشم آبى سخنانش را با اين جمله پايان داد: «هيچ كس حاضر نشد با شرايطم كنار بيايد وهمسرم شود». مردى كه بيش از ۴۰سال از عمر خود را صرف تحقيق، مطالعه و بررسى خزندگان كرده و سمت استادى يكى از معتبرترين دانشگاه‌هاى جهان را يدك مى‌كشد سال‌هاى پايانى ششمين دهه از زندگى را با تنهايى سپرى مى‌كند.


تئودور پاپنفوس استاد دانشگاه بركلى آمريكا ۱۸ سال پيش پروژه مطالعه خزندگان چين را آغاز كرد، دامنه اين بررسى چنان پيش رفت كه از مرزهاى ايران نيز گذشت و به عربستان سعودى رسيد او چندى پيش براى دومين بار به ايران آمد و پس از سفرهاى متعدد در گوشه وكنار كشور در يك سخنرانى از ويژگى‌هاى مارمولك‌هاى ايران گفت. مهمترين نكته‌اى كه پاپنفوس به آن اشاره كرد سمى و خطرناك نبودن مارمولك‌هاى ايران است .او همچنين به كار گروهى به شدت عقيده دارد و ترويج علم را به شيوه‌اى عملى به كار مى بندد. از اين رو در تمام سفرهاى داخل ايران از همراهى دانشجويان علاقه‌مند استقبال كرد و پذيرفت كه در نامگذارى گونه‌هاى جديد از نام دانشجويان همراهش بهره گيرد. در گفت وگوى حاضر پاپنفوس از تجربه سفرش به ايران و ويژگى‌هاى پروژه مطالعاتى خزندگان جزئيات بيشترى نقل مى‌كند.

- پروژه مطالعاتى خزندگان چه ويژگى‌هايى دارد و چه مناطقى را شامل مى‌شود؟ در سخنرانى‌تان به سابقه ۱۸ساله آن اشاره كرديد. جزئيات بيشتر اين مطالعه چيست؟
عرصه مطالعاتى اين پروژه بسيار وسيع است . ۱۸ سال قبل از چين آن را شروع كردم . بعد به روسيه ، تركمنستان، قزاقستان و تركيه رفتم . ۵ سال پيش نيز كارم را در ايران شروع كردم. همزمان با ايران در امارات متحده عربى وعمان نيز مشغول تحقيق و بررسى بودم. از سال گذشته نيز كار در پاكستان را آغاز كرده‌ام. در يك نگاه كلى خزندگان ۱۱ كشور شامل عربستان سعودى، امارات متحده عربى، عمان، يمن ، ايران، تركيه، افغانستان، پاكستان، قزاقستان، تركمنستان، روسيه و چين دراين پروژه بررسى مى‌شوند.

- به نظر مى‌رسد اكثر مطالعه و عمليات تحقيقاتى روى چين متمركز شده است.
اصل تحقيقات در چين، تركمنستان وقزاقستان انجام شده و مطالعه در چين كامل شده است. اما در حال حاضر ساير كشورها موردتوجه قرار گرفته‌اند. از جمله كشورهايى كه به دليل تنوع زيستى روى آن تأكيد داريم ايران است.


- فكر مى‌كنيد اين پروژه چند سال ديگر ادامه داشته باشد؟
براى ادامه فعاليت درايران كه سرزمين پهناورى است و خزندگان بى‌شمارى دارد ۵ سال زمان لازم است. البته در صورتى كه محققان ايرانى علاقه‌مند با ما همكارى كنند. در غيراين صورت زمان بيشترى لازم است.

- اين پروژه به لحاظ مالى از چه منبعى تغذيه و حمايت مى‌شود؟
پروژه را دانشگاه بركلى كاليفرنيا تعريف و حمايت كرده است اما بعد از دوسو حاميان مالى پيدا كرديم. يكى جامعه نشنال جئوگرافيك (National Geographic) كه مجله‌اى هم به همين نام منتشر مى‌كند. اين مؤسسه تاكنون سه بار به ما كمك كرده است. همچنين صندوق ملى علوم (National Science Found) واقع در واشنگتن نيز از نظر مالى پروژه را حمايت مى‌كند.

- نتايج اين مطالعات را به صورت كتاب منتشر مى‌كنيد؟
به صورت يك كتاب آن را چاپ نمى‌كنيم. اما تحقيقات به شكلى جداگانه منتشر مى‌شود يعنى نتايج كار براى هر يك از گروه‌ها و خانواده‌ها مورد تجزيه و تحليل قرار مى‌گيرند. با برخى از دانشجويان ايرانى كه صحبت كردم متوجه شدم آنها خيلى علاقه دارند راهنماى مارهاى ايران را منتشر كنند. ما مى‌توانيم آن را در آمريكا آماده و منتشر كنيم. اميدوارم در ۵سال آينده بتوانيم كتاب خوبى با عكسها و نقشه هاى مناسب به فارسى و انگليسى چاپ كنيم.

- روش شما در شناسايى خزندگان چيست؟
هدف اصلى بر جمع‌آورى نمونه‌هاى خزندگان متمركز است تا دانشمندان به مطالعه DNA آنها بپردازند. ما كبد خزندگان را درمى‌آوريم ـ البته قبل از آن از طريق تزريق يك ماده شيميايى خزنده را بدون درد مى‌كشيم ـ بعد كبد را منجمد كرده و كار تجزيه و تحليل آن را در كاليفرنيا دنبال مى‌كنيم. نمونه‌هايى كه به اين ترتيب به دست آمده در موزه باقى مى‌ماند و ممكن است در ساير مطالعات نيز مورد استفاده قرار گيرد. در موزه ما اطلاعات مفيدى در اين رابطه وجود دارد. البته موزه تاريخ طبيعى ايران هم اطلاعات مناسبى را تاكنون جمع آورى كرده است. سازمان محيط‌زيست نيز تصميم دارد مجموعه اى ازمارمولك‌هاى ايران را براى موزه خود جمع‌آورى كند.

- ۱۱كشور مورد بررسى چگونه انتخاب شدند؟
ما كشورها را براساس اطلاعات موجود از تحقيقات قبلى انتخاب كرديم. يعنى كشورهايى انتخاب شدند كه خزندگان موردنظر ما در آن زندگى مى‌كردند. به عبارت ديگر اين پروژه مطالعاتى بيش از آنكه روى كشورها تأكيد داشته باشد برپايه بررسى جانوران برنامه‌ريزى شده است. به عنوان مثال مارمولك‌هاى ايران بين محققان بسيار مشهور است. از حدود ۲۰۰سال قبل دانشمندان براى تحقيق روى مارمولك‌هاى ايرانى به اين كشور سفر مى‌كردند. حدود ۳۰سال قبل دكتر محمد بلوچ در دانشگاه تهران و دكتر محمود لطيفى كه اكنون بازنشسته شده مطالعه بر روى مارمولك‌ها و مارهاى ايران را انجام داده‌اند.

اما از وقتى كه تكنيك مطالعه DNA براى شناسايى گونه‌ها متداول شد نياز به بررسى‌ها و تحقيقات بيشتر به ميان آمد. متأسفانه اين تكنيك خيلى گران است و هنوز خزندگان ايران با اين روش مورد مطالعه قرار نگرفته‌اند.

- گونه جديدى در سفر اخير به ايران كشف شد؟
مهمترين گونه‌اى كه پيدا كرديم در واقع مارمولك جديدى بود كه در منطقه ايرانشهر به دست آمد. چه در اين سفر و چه در سفر قبلى به ايران تجربيات جالبى به دست آوردم به عنوان نمونه آقاى كانى نوعى سمندر به من نشان داد كه بچه خفاش‌ها را مى‌خورد. شايد اين لحظه باشكوه‌ترين منظره‌اى بود كه در سفرم به ايران ديدم.

- اين سمندر بومى ايران است؟
بله گونه بومى منطقه البرز است.

- از چه خانواده‌اى؟
از خانواده هانيوبايت كه اكثر گونه‌هاى آن در چين و ژاپن زيست مى‌كنند. در ايران هم فقط اواخر دهه ۷۰ ديده شده بود، يعنى ۲۵ سال قبل. براى من خيلى غيرمنتظره بود كه در ميان سمندرهاى چين و ژاپن، گونه‌اى نيز در ايران وجود داشته باشد.

- وضعيت زيستگاهش چگونه بود؟
به طوركلى وضعيت زيستگاه‌ها در شمال و غرب ايران خوب است. اما مشكل بزرگى كه مارمولك‌ها را تهديد مى‌كند بارش كم در منطقه بلوچستان است. اين نكته باعث شده جمعيت مارمولك‌ها به شدت كاهش يابد. حدود سه سال قبل كه ايران بودم در آن منطقه جمعيت تقريباً زيادى از مارمولك‌ها را ديدم اما در اين سفر متوجه شدم تعداد آنها به شدت كم شده يعنى در مناطقى كه ۳۰ مارمولك ديده مى‌شد اكنون ۲ يا ۳ نمونه بيشتر به چشم نمى‌آيد. مارمولك‌ها از خشكسالى مى‌ميرند. مسؤول محيط زيست ايرانشهر هم از كاهش بارندگى خيلى نگران بود.

- در ميان اين مارمولك‌ها، گونه‌هاى در خطر انقراض نيز وجود دارد؟
تعدادى از آنها در خطر هستند. وقتى با مسؤولان محيط زيست ايرانشهر صحبت كردم آنها هم از اين مسأله با خبر بودند.

- اين مسؤولان از شما گزارشى درباره وضعيت مارمولك‌ها نخواستند؟
در قالب يك برنامه تلويزيونى اطلاعات لازم را اعلام كردم. در سفر بعدى اطلاعات كامل‌ترى به سازمان محيط زيست در تهران ارائه خواهم كرد. همچنين گزارش‌هايى به ايرانشهر، بيرجند و طبس خواهم فرستاد زيرا در اين نقاط بيشتر مطالعه كردم. اطلاعاتى از مطالعه بر روى DNA خواهم داد. در منطقه كوچكى نزديك بيرجند به نام نايبند سازمان محيط زيست براى حفاظت يوزپلنگ آسيايى فعاليت‌هايى را دنبال مى‌كند. نمونه جديدى از نوعى مارمولك (گكو) پيدا كرديم. به هرحال تا پايان سال اطلاعات بيشترى ارائه خواهم كرد.

- مردم ايران از سمى بودن مارمولك‌ها مى‌ترسند، خطر مارمولكها براى انسان چه ميزان است؟
واقعيت اين است كه در ايران حتى يك گونه مارمولك سمى وجود ندارد. در دنيا حدود ۵ هزارگونه متفاوت مارمولك زيست مى‌كند كه تنها ۲ گونه از آنها سمى است. يكى از اين دو در آريزوناى آمريكا و ديگرى در مكزيكو يافت مى‌شود. باز هم تأكيد مى‌كنم در ايران هيچ گونه مارمولك سمى وجود ندارد. سازمان حفاظت محيط زيست بايد با همكارى مدارس آموزش كودكان دبستانى را آغاز كند تا مردم از سنين پايين با واقعيات مربوط به جانوران آشنا شوند. مارمولك‌هاى ايران نه تنها سمى نيستند بلكه نقش بسيار مفيدى نيز در زنجيره غذايى ايفا مى‌كنند. اين جانوران جمعيت حشرات را كنترل مى‌كنند و در خانه‌ها با خوردن حشرات و سوسك‌ها تعداد آنها را به  طرز چشمگيرى كاهش مى‌دهند. با ارائه آموزش‌هاى صحيح، مردم درمى يابند كه وجود مارمولك‌ها يك نوع خوش شانسى است. زيرا ديگر نيازى به خريدن اسپرى‌ها و سموم حشره‌كش نخواهند داشت. در آمريكا هم بسيارى از كشاورزان به دليل فرهنگ غلط مارها را مى‌كشند درحالى كه مارها با تغذيه از موش‌ها و ساير جوندگان جمعيت آنها را كنترل مى‌كنند. ما سعى داريم به كشاورزان توضيح دهيم كه فوايد مارها چيست. البته مارها و مارمولك‌ها يك تفاوت بزرگ با هم دارند و آن غيرسمى بودن مارمولكهاست.

- چند گونه خزنده بومى در ايران شناسايى شده است؟
۲۵ گونه مار و مارمولك بومى در ايران وجود دارد.

- اين رقم در مقايسه با ساير كشورها چه جايگاهى دارد؟
رقم بزرگى است. در فرانسه تنها ۲ گونه بومى وجود دارد يا در ايالت تگزاس آمريكا كه منطقه بسيار وسيعى است ۳ يا ۴ گونه بومى يافت مى‌شود. من مطمئن هستم تعداد گونه‌هاى بومى ديگرى نيز در ايران كشف خواهد شد. در صورت ادامه تحقيقات به جرأت مى‌توانم بگويم كه رقم خزندگان بومى ايران دو برابر خواهد شد. زيرا جغرافياى طبيعى ايران بسيار متنوع است. از دشت‌هاى كوير لوت تاكوه‌هاى زاگرس، سواحل خزر، جلگه خوزستان و... زيستگاه‌هاى گوناگونى در ايران وجود دارد.

- اين تنوع اقليمى و زيستگاهى را در مقايسه باساير كشورها چگونه ارزيابى مى‌كنيد؟
شايد فقط نقاط انگشت‌شمارى از دنيا چنين شرايطى داشته باشد.اين تنوع سبب مى‌شود گونه‌هاى بيشترى در داخل مرزهاى ايران زيست كند. در ايران قورباغه سبز كه نياز به آب دارد با فاصله كمى از مارمولك بيابانى زيست مى‌كند. اگر منابع مالى وقدرت حفاظت طبيعت وجود داشته باشد ايران بهترين مكان خواهد بود، چرا كه گونه‌هاى بيشترى تحت حمايت قرار مى گيرد.

- حفاظت زيستگاه‌هاى ايران را چگونه ديديد؟
به طور حتم حفاظت زيستگاه از حفاظت گونه مهمتر است. مثلاً حفاظت يك چشمه در بيابان اهميت قابل ملاحظه‌اى دارد و نبايد اجازه داد شترها و گوسفندان آن را تصرف يا تخريب كنند. متأسفانه در كاليفرنيا هم اين مشكل وجود دارد. يك خزنده علفخوار در اين منطقه زيست مى‌كند اما چوپان‌ها با تعليف دامهايشان در حال تخريب منطقه و به خطر انداختن آن خزنده هستند. دولت نيز براى حفاظت اين خزنده ۱۰۰كيلومترمربع را حصاركشى كرده است. البته پس از سال‌ها تحقيق چنين عرصه اى انتخاب شد.


پي‌نوشت: سال 83 اين مصاحبه را انجام دادم، در موزه دارآباد پس از سخنراني خزنده‌شناس. اگر  علاقمندي مهرداد خليلي دبير وقت سرويس اجتماعي روزنامه ايران نبود، آن زمان شايد چنين مصاحبه‌اي منتشر نمي‌شد.

+ نوشته شده در  2010/9/1ساعت 20:59  توسط سام خسروي‌فرد  |