كتاب اكوتوريسم؛ اصول، تجربيات و سياست‌ها نوشته مگان اپلروود با ترجمه^ء نگار قديمي از سوي انتشارات افكار روانه بازار شده است. كتابي است مختصر اما بسيار مفيد.

اين مطلب گزارشي است توصيفي از سفر به سرزمين بهرام گور... و البته كمي طولاني‌تر از باقي مطالب.

بهار، سراسر مسیر را رنگ طراوت پاشیده است این شادی و تازگی در بیابان هم جلوه‌گری می‌کند. پیش از رسیدن به این بیابان اما درختان بلوط، چتر خود را بر کوه‌های پیوسته و پرفرازونشیب گسترده‌اند. برای رسیدن به این بیابان بی‌مانند می‌توان از

كتاب «مجموعه حيات وحش ايران» را اسكندر فيروز به رشته تحرير درآورده و انتشارات اي.بي. تاريس آن را در سال 2005 ميلادي منتشر كرده است.

نويسنده پيش از اين در سال 1378 كتاب «حيات وحش ايران، مهره داران» را در اختيار علاقه مندان علوم طبيعي (به ويژه محيط زيست و جانورشناسي) نهاده بود؛ كتابي كه توسط نشر دانشگاهي منتشر شد و نخستين جايزه مهرگان كتاب را با عنوان «علم براي همه» به خود اختصاص داد.

اي كاش همه علاقمندان به طبيعت و فعالان محيط‌زيست نمايش «ملاقات با بانوي سالخورده» را مي‌ديدند، چرا كه بي‌شباهت به روابط تشكل‌هاي زيست‌محيطي و كارفرماهايشان نيست. براي آنان كه اين نمايش را نديده‌اند يا نمايشنامه آن را نخوانده‌اند ابتدا خلاصه‌اي از اين نمايشنامه نوشته و سپس شباهت آن با مسائل مبتلا به امروز محيط‌زيست آورده شده است:

امروز در روزنامه اعتماد ملي، جوابيه‌اي از طرف سازمان حفاظت محيط‌زيست در ارتباط با تجمع علاقمندان به طبيعت در تاريخ 14 اسفند ماه و همچنين پروژه يوزپلنگ آسيايي و عملكرد آن به چاپ رسيده است. نويسنده اين روزنامه (برخلاف خبرنگار ايسنا كه فقط با معاون محيط‌زيست مصاحبه كرده و به قولي يك طرفه به قاضي رفته بود) نظر مدير پيشين پروژه يوز را نيز كنار جوابيه درج كرده است. بدين ترتيب مجال قضاوت براي خوانندگان فراهم شده و مي‌توانند هر دو نظر را ( انتقاد از عملكرد مدير و نيز دفاعيات او را ) با هم بخوانند.

از سوي ديگر،  

دو خبر در اين چند روز به وقوع پيوسته كه هر كدام مي‌تواند براي علاقمندان محيط‌زيست و كارشناسان ارتباطات جالب توجه باشد.

خبر اول.

علم ژنتيك بي‌گمان دريچه‌هاي نويني به روي كساني گشوده‌ است كه با طبيعت سروكار دارند. با بهره‌گيري از اين علم مي‌توان به زواياي تاريكي پرتوهايي افكند و منتظر ماند تا نتايج مطلوبي حاصل شود. به عنوان مثال بررسي ژنتيكي يوز آسيايي مي‌تواند ابهامات مربوط به اين گونه را كه آيا واقعا آسيايي است و يا همان يوز آفريقايي است، بر طرف نمايد. اما اين علم

انتخابات مجلس هشتم نزديك است. تب‌وتاب ناشي از آن نيز در رسانه تقريبا ملي بيش از هر زمان ديگري ديده و شنيده مي‌شود. در وبلاگ‌ها و سايت‌هاي مختلف نيز بحث بر سر شركت كردن و شركت نكردن در اين انتخابات است. حتي وبلاگ‌هايي كه از محيط‌زيست مطالبي را به نمايش مي‌گذارند اما اين بار نيز آن چه كمتر مورد توجه قرار گرفته است «محيط‌زيست» است. كانديداها در تمامي انتخابات كمترين توجه را به اين مقوله داشته‌اند. در واقع واژه محيط‌زيست براي خيل عظيمي از مردم يادآور سازماني است كه بي‌دليل و با دليل مقابل فعاليت‌هايي ايستاده است. حال آن كه معناي فراگير آن هميشه مغفول بوده و كمتر به اهميت آن پرداخته شده است. براي اكثر كانديداها در تمامي انتخابات انجام شده در كشور، مسائل ديگر نظير اشتغال، اقتصاد، فرهنگ، هنر، توسعه و آباداني مهمتر از محيط‌زيست بوده است حال آن كه اساس هر پيشرفتي در هر زمينه‌اي محيط‌زيست است.

 يكي از دوستان تماس گرفت كه براي طبيعت سبز، مجله‌اي كه به منابع طبيعي مي‌پردازد يادداشتي بدهم. نوشتم پيش از آن كه واقعه خرگوش‌دره رخ دهد اين مجله در اختيار مخاطبانش قرار گرفت. به هر حال آنچه براي آن مجله نوشتم از اين قرار است:

 ناگهان تمامي نگاه‌ها به خرگوش‌دره خيره شد. منطقه‌اي كه درختانش از ميان رفت تا آنچه امروز توسعه شهري نام گرفته، محقق شود. رسانه‌هاي گوناگون، موضوع را مورد بررسي قرار دادند، مشاور محيط‌‍‌زيست شهردار مثل هميشه سخناني بر زبان جاري كرد، رييس كميته محيط‌‌زيست شوراي شهر تهران به توجيه اين عملكرد برآمد و راهكارهاي قانوني جبران آن را برشمرد، جامعه جنگل‌باني و جبهه سبز حضور در مراسم درختكاري را تحريم كردند و وبلاگ‌نويسان نيز اين عمل شهرداري را محكوم كردند.

ضرورت وجود درخت و فضاي سبز را در تهراني كه هواي آن به شدت آلوده است نمي‌توان منكر شد اما نكته‌اي چشمگير نيز از ديده‌ها پنهان بوده است. 

تلاش براي حفاظت از طبيعت را مي‌توان وظيفه عمومي تلقي كرد كه بدون مشاركت جمعي و فراگير مسير نخواهد بود. اما ما ايرانيان به نظر تا كارد به استخوانمان نرسد، قدم از قدم بر نمي‌داريم. نمي‌توان منكر اين موضوع شد كه سازمان‌هاي متولي محيط‌زيست در سراسر جهان نيازمند همكاري مردمي هستند. البته اين مساله در ايران نير مصداق دارد و اين بار بلاتكليفي پروژه يوز سبب شد تا گروهي گرد هم بيايند و به محيط‌زيست –اين ارگان متولي حيات‌وحش كشور- بگويند براي حفاظت طبيعت ما را در كنار خود ببينيد نه در مقابل خود. با اين حال عده‌اي چنين واكنش‌هايي را به امور شخصي نسبت مي‌دهند و گمان مي‌كنند از دست رفتن كار و شغل سبب بروز چنين واكنش‌هايي (دست‌كم از سوي نگارنده اين سطور) شده است. لازم است البته چند نكته در اين ارتباط بيشتر توضيح داده شود:

اين گزارش در روزنامه اعتماد نيز به چاپ رسيده است اما به دليل آن كه با كمبود فضا در صفحه اجتماعي رو به رو بودند، دوستانم مجبور شدند چند خطي را كوتاه كنند؛ چند خطي كه حذف آنها البته به شالوده گزارش لطمه‌اي وارد نكرده است اما مي‌توانست جزييات بيشتري را به خوانندگان بدهد. به هر حال دنياي روزنامه‌است و بايد ضوابط آن را پذيرفت. آنان كه در حوزه رسانه كار كرده‌اند اين مطلب را نيك دريافته‌اند.

...و اما گزارش از تجمع خاموش حدود 90  نفر از اعضاي تشكل‌ها، دانش‌آموختگان و دوستداران محيط‌زيست:

شايد خواندن اين مطلب خالي از لطف نباشد. براي آنان كه دست روي دست مي‌گذارند تا باقيمانده طبيعت ايران هم از بين برود يا با ايجاد فضاي سرد در ميان ديگران و اظهار دوستي با مخربان تلاش دارند بار خود را ببندند، از دور دستي تكان مي‌دهم و پيشنهاد مي‌كنم كه نخوانند.

درباره گور ايراني اگر دوست داريد مطالبي بخوانيد و بدانيد اوضاع در دو زيستگاه باقي‌مانده آن چگونه است،‌ بخوانيد آينده مبهم گور ايراني را.

دوست من وحيد نوروزي در ارتباط با پست قبلي‌ام مطلبي نوشت كه لازم ديدم جواب او را بدهم البته در وبلاگش اين كار را كردم اما بيشتر كه مطالعه كردم ديدم نظر او عقيده بسياري است. پس بر آن شدم تا پاسخ او را در اين قسمت نيز درج كنم كه در ارتباط با گردهمايي روز سه‌شنبه است مقابل سازمان محيط‌زيست، اعتراضي خاموش براي نشان دادن وضعيت مظلوم حيات‌وحش كشور و البته بهانه اين كار بركناري هوشنگ ضيايي از مديريت پروژه يوز بود (هر چند كه اول مديران سازمان گفتند پروژه بايد تعطيل شود و اينك سخن ديگري مي‌گويند). اما پاسخ به وحيد نوروزي عزيز: 

مهندس هوشنگ ضيايي هم از مديريت پروژه يوزپلنگ آسيايي كنار گذاشته شد.

او در مدت بيش دو سال و نيمي كه اين سمت را به عهده داشت منشا خدماتي براي حفاظت از اين گونه با ارزش بود. اما متاسفانه به دلايلي كه معلوم نيست و در حالي كه سه ماه تا پايان پروژه باقي مانده بود مجبور شد كناره‌گيري كند...اما اين تمام ماجرا نيست. با تلاش‌هاي او آبروي ايران نرفت. شش ماه به پايان پروژه مانده بود او را صدا زدند كه كاري بكند.

نقد عملكرد افراد با نقد شخصيت آنان دو موضوع كاملا مجزاست كه متاسفانه در ايران مترادف يكديگر انگاشته مي‌شود. زماني كه عملكرد يك نفر را نقد مي‌كنيد يا درباره فعاليتي چند سطري مي‌نويسيد، مخاطبان بلافاصله مي‌گويند فلاني آدم خوبي است و يا اين كه فلان كار مثبت را نيز انجام داده است، و درست از همين جا اختلاف آغاز مي‌شود. حال آن كه با پايان يافتن مسوليت فرد ويا حتي مرگ او، نقد فعاليت‌هايش همچنان مي‌تواند ادامه داشته باشد و گرنه عبارت:«تاريخ، چراغ راه آينده است» يك‌سره موضوعيت خود را از دست مي‌دهد. چگونه مي‌توان از تاريخ درس گرفت وقتي حاضر نيستيم از كساني كه دوروبر ما بوده‌اند و كارهايي چه ثواب و چه ناثواب انجام داده‌اند، نقدي بخوانيم و بشنويم.

همان گونه كه در مطلبي با  عنوان  «كش لقمه، پرنده‌نگران و ...» نيز بیان شد تب فارسي نويسي به جان محيط‌زيستي‌هاي عزيز افتاده‌ است و براي آن كه به قول رسانه نسبتاً ملي، فارسي را پاس بداريم پيشنهادي براي جايگزيني كلمه Bird Watching   در ذيل ارائه خواهد شد اما پيش آن ذكر يك نكته ضروري است. 

شش سال و هفت ماه از زماني كه يادداشتي درباره محيط‌زيست و گفت‌وگوي تمدن‌ها نوشتم مي‌گذرد. در
آن زمان نوشتم: «مشكلات محيط‌زيست، جهاني است و مرز نمي‌شناسد. اگر رودخانه‌اي را آلوده كنيم، كشور همسايه نيز از اين آلودگي رنج خواهد برد و يا اگر كيلومترها آن طرف‌تر هوا آلوده شود، آثار زيانبار آن ممكن است، گريبان ما را در اين سوي دنيا بگيرد. بهترين مثال براي جهاني بودن محيط‌‌زيست، پيمان كيوتوست. بنابراين جهاني بودن محيط‌زيست شايد بهترين سوژه براي گفت‌وگوي تمدن‌ها باشد...»

مدتي بعد از آن يعني در سال1384 كنفرانسي بين‌المللي با عنوان محيط‌زيست، صلح و گفت‌وگوي تمدن‌ها برگزار شد.

بيش از چهل روز از درگذشت هرمز اسدي مي‌گذرد. آن خيل عظيم به ظاهر دوستداران او حتي به ياد نداشتند كه چهلمين روز درگذشت اين مرد كي بود، مراسمي كه خصوصي برگزار شد و تمام.

برای اكثر افرادي كه در مراسم خاكسپاري او سخنراني كردند و جملاتشان پيوسته با واژه «من» شروع مي‌شد شايد چندان لازم نبود تا 40 روز ديگر بگذرد تا فراموش كنند كه حشر و نشري با آن مرحوم داشته‌اند، پروژه‌هايي و همكاري‌هايي، كه با رفتن او همه چيز پايان يافت.  

بين ظاهر افراد و شغل‌شان همواره تناسبي بوده است، تصور كنيد پزشكي را با دست‌هاي روغني و سياه و يا مكانيكي با كراوات، اتو كشيده و با دستاني نرم و پاك. شايد به نظر كمي طنزآلود باشد اما به راستي ظاهر افراد و مشاغلي كه به اجبار يا اختيار برمي‌گزينند رابطه‌اي مستقيم دارد. البته سال‌هاست كه در ايران بايد منتظر تصاوير متضاد و آغشته به طنز بود. لازم نيست براي ديدن اين چنين مناظري، ذره‌بين دست گرفت و رفتار و يا شمايل افراد را به دقت بررسي كرد نگاهي اندك كافي است تا براي مدتي دستمايه تفكر و تفريح فراهم شود. در اين ارتباط ذكر مثالي خالي از لطف نيست. 

آنان كه فيلم‌هاي حيات‌وحش و طبيعت ايران را ديده‌اند بي‌شك دقت كرده‌اند كه قابل مقايسه با فيلم‌هاي بي‌بي‌سي، ناشنال جئوگرافيك، ديسكاوري و مانند آن نيست. دلايل بسياري دست به دست هم داده است كه اين فيلم‌ها واجد كيفيت مطلوب نباشند: تجهيزات، تكنولوژي و از همه مهمتر وضعيت طبيعت ايران. شايد يك فيلمبردار ساعت‌ها و روزها و ماه‌ها در مناطق بكر و نيمه بكر براي تهيه فيلمش گشت بزند اما حتي يك پرنده شكاري در حال اوج گرفتن در آسمان آبي نبيند چه رسد به اين كه صحنه شكار پلنگ يا سياه‌گوش را بخواهد به درستي و بر اساس اصول اوليه فيلمبرداري ثبت كند.